Een bijzondere geografische ervaring met een randje

Mythes

In zijn recente boek Hoe migratie echt werkt prikt Hein de Haas een aantal mythes door rondom het migratievraagstuk. Het zijn mythes die zowel linkse als rechtse politieke partijen gebruiken in hun programma – tijdens de laatste Tweede Kamerverkiezingen en ook bij de Europese verkiezingen afgelopen juni. Het is belangrijk dat wij leerlingen verschillende kanten van migratie laten zien en hun leren om feiten van meningen te onderscheiden. Een boek als dat van De Haas helpt daarbij. 

De kracht van veldwerk zit in het daadwerkelijk, ter plekke, ervaren wat het betekent om als migrant naar Europa te komen. We hebben daarbij de bijzondere geografische ervaring ingezet als instrument om leerlingen op een persoonlijk niveau na te laten denken over migratie (zie kader). En zoals Hans Koppen in zijn proefschrift over de bijzondere geografische ervaring schrijft: ‘… een bijdrage [te leveren] aan de voortdurende discussie en meningsvorming binnen de geografie over het ervaren van plaats en ruimte.’

Castel Volturno

Op de eerste dag van ons verblijf in Italië haalt Daniele Moschetti, onze contactpersoon van Black & White Associazione, ons op bij het treinstation. Sinds 2001 helpt deze organisatie migranten hun weg te vinden in de maatschappij. Velen zijn illegaal en hebben ondersteuning nodig in het verkrijgen van de juiste papieren. Zonder die documenten ligt uitbuiting op de loer: door de lokale agrarische sector (vooral in tomatenteelt en de productie van buffelmozzarella) of erger nog, de prostitutie. Daniele rijdt ons eerst door de langgerekte kustplaats, waar migranten hun intrek hebben genomen in de vervallen strandvilla’s. Een absurd straatbeeld. Daniele weet exact waar de connection houses zijn, huizen waar de maffia handelt in drugs en prostituees. We maken een stop bij het strand en als we het lage duin oversteken, wordt de afwezigheid van de Italiaanse overheid overduidelijk zichtbaar. De kustwering is totaal verwaarloosd en bij storm heeft de zee vrij spel om het stadje binnen te dringen. De eerste gebouwen zijn al ten prooi gevallen aan het water. 

Illegale migranten zijn werkzaam in de lokale tomatenteelt en productie van mozzarella of erger, de prostitutie

Persoonlijk verhaal

Dan neemt Daniele ons mee naar het missiehuis. Hier ontmoeten we Appiah Kwasi, een Ghanese man die zeventien jaar geleden de gevaarlijke Trans-Sahara-migratieroute volgde op zoek naar een beter bestaan. Hij vertelt ons hoe hij via Burkina-Faso en Niger in Libië terechtkwam. Een onmenselijke tocht door de woestijn, waarbij de meeste medereizigers onderweg stierven. In Libië werd hij gevangengenomen en bracht maanden in de cel door met nét voldoende eten om in leven te blijven. Apphia vertelt over het brute gevangenisregime. Uiteindelijk werd hij via een mensensmokkelaar op een veel te klein bootje gezet de Middellandse Zee op. Zo maakte hij de oversteek naar Lampedusa, waar de opvarenden door de kustwacht werden gered. 

Toen de Ghanese Apphia eenmaal besloten had naar Europa te gaan, was er geen weg meer terug

Centraal in Appiahs verhaal staat dat er geen weg terug was, toen hij eenmaal de keuze had gemaakt om te gaan. Tijdens de loodzware tocht overwoog hij vaak terug te keren naar Ghana, maar gevangen in het web van mensensmokkelaars was dat onmogelijk. De enige optie was vooruit, in beweging blijven. Appiah neemt de tijd ons over zijn traumatische ervaringen te vertellen. Hij legt uit hoe hij uiteindelijk, na jarenlang in de illegaliteit te hebben geleefd, zijn Italiaanse papieren ontving. Deze documenten geven hem de mogelijkheid verder de economische en maatschappelijke ladder van Europa op te klimmen. Toch koos Appiah ervoor te blijven en werkt hij momenteel voor Black & White Associazione om anderen te helpen die nu in dezelfde uitzichtloze situatie verkeren. 

Het raakt leerlingen en het roept veel vragen bij hen op. ‘Zou je dit nog een keer doen? Hoe kom je aan geld voor de reis? Hoe vaak zie je jouw vrouw en kind’ en ‘Waarom blijf je in Castel Volturno en reis je niet verder?’ Appiah geeft telkens uitgebreid antwoord. Natuurlijk besteden we in de lessen op school aandacht aan dit soort verhalen en spreken we met leerlingen over de complexiteit van het migratievraagstuk. Maar het verhaal van iemand die het allemaal zelf heeft meegemaakt, heeft veel meer impact. Migranten krijgen een gezicht in plaats van dat ze cijfers blijven. Misconcepties en stereotypering liggen op de loer als leerlingen niet worden geholpen met een verhaal dat verder gaat dan het narratief uit media en politiek. 

Schoolbezoek

Daniele en Appiah nemen ons mee naar de school van de organisatie waar migranten(kinderen) les krijgen en kunnen meedoen aan buitenschoolse activiteiten voor álle kinderen van de gemeente. Zo slaan ze een brug tussen de bevolkingsgroepen die er wonen. Zoals De Haas schrijft, is juist het contact tussen de bevolking van een land en nieuwkomers enorm belangrijk in de strijd tegen racisme en vooroordelen, de zogeheten contacttheorie. De school ligt aan de Via Domiziana, een soort overgangszone waar mensen met verschillende culturele en sociale achtergronden samenleven. Voor veel kinderen en de gezinnen waarvan zij deel uitmaken, is overleven een prioriteit en de noodsituatie een gewoonte. Dat kan voor deze jonge kinderen beangstigend zijn. 

We bezoeken eerst een klas waar volwassenen een-op-een les krijgen in het Italiaans. Het mooie is dat alle docenten zelf ook een migratieachtergrond hebben en dus naast het leren van de taal, de situatie en heftige ervaringen met hun studenten delen.

We nemen ook een kijkje bij de buitenschoolse opvangklassen in het gebouw. Elke klas telt zo’n twintig leerlingen van ongeveer dezelfde leeftijd maar met verschillende sociaal-culturele achtergronden. Hier heerst een sfeer van ontmoeting, gemoedelijkheid, vertrouwen en mogelijkheden. Maar de vrijwilligers die lesgeven, stellen ook grenzen en leerlingen bewegen zich hierbinnen. We maken kennis met de leraren en de kinderen. Daarbij stellen we elkaar vragen en zijn de kinderen duidelijk nieuwsgierig, maar ook verlegen. Ze verbazen zich erover dat wij geen Italiaans spreken en zij juist wel. Zoals zo vaak is ook hier voetbal een manier om te verbinden. En dus hebben onze leerlingen voor elke klas een heuse PSV-voetbal meegenomen. Sommige dingen zijn nu eenmaal universeel…

Hoop

Dan brengt Daniele ons in de minibus naar het treinstation van Vila Literno. Napratend en de dag overdenkend hebben we geen zwaar gemoed, ondanks de bizarre plek en de verhalen die we hoorden. Het overheersende gevoel is hoop. Zolang er organisaties en individuen zijn die zich willen inzetten voor mensen die in een uiterst kwetsbare positie verkeren, zoals hier, geeft dat hoop. Hoop op een betere toekomst voor deze mensen, op een ander beleid en op een overheid die zich hun lot wél aantrekt. 

En op kleiner schaalniveau: hoop dat we onze leerlingen met dit veldwerk aan het denken hebben gezet. Dat zij als nieuwe generatie de wereld anders willen en kunnen inrichten en dat deze bijzondere geografische ervaring hen een stukje heeft veranderd in wie ze zijn en hoe zij in de wereld staan.

BRONNEN

• Alberici, E., & Sirignani, G. (2020). Castel Volturno is headquarters for Nigerian mafia in Italy. ABC News.
• Atlas of European Values
• De Haas, H. (2023). Hoe migratie echt werkt: het ware verhaal over migratie aan de hand van 22 mythen. Spectrum.
• Koppen, J.A. (2012). Het fenomeen van de geografische ervaring: een fenomenologisch onderzoek naar opvattingen van filosofen en geografen over het ervaren van plaats en ruimte.