Openbare ruimte en inclusiviteit

Wat is precies het verband tussen de plek in de openbare ruimte en iemands gevoel erbij te horen? En hoe wordt dat gevoel beïnvloed door het groeiende commerciële gebruik van de openbare ruimte? Dat onderzoeken we aan de hand van de Nieuwestad in Leeuwarden. 

Nieuwestad

De binnenstad van Leeuwarden heeft naast een woon-, werk- en verzorgingsfunctie ook een belangrijke rol als ontspanningsgebied, voor inwoners en toeristen. Hoewel de bevolking na een tijdelijke dip in 2012-2013 gestaag is gegroeid, veranderde de woonfunctie in de binnenstad niet noemenswaardig. Ook de verzorgingsfunctie bleef min of meer gelijk. De grootste stijging in het gebruik van de binnenstad is een gevolg van het groeiende aantal toeristen, mede door de aanwijzing van Leeuwarden als Europese Culturele Hoofdstad in 2018. De evenementen daaromheen hebben bijgedragen aan een levendig stadsleven, dat zich grotendeels afspeelt in de bars en restaurants aan de zonnige kant van de Nieuwestad.

Deze centrale straat in de Leeuwarder binnenstad wordt door een gracht verdeeld in een zonnige noord- en een schaduwrijke zuidzijde (kaart). Aan de zonkant vind je een hoge concentratie van bars en restaurants. Veel horecaondernemers maken dankbaar gebruik van de openbare ruimte om er terrassen in te richten. Het openbaar straatmeubilair aan deze kant beperkt zich tot vuilnisbakken; zitbanken vind je er niet.

De zuidzijde van de Nieuwestad is een gemengd winkelgebied, met filialen van grote ketens, zelfstandige zaken en pop-up stores. Hier vind je wél openbaar straatmeubilair zoals banken, fietsenrekken en een rij jonge bomen. Toch is het minder aantrekkelijk om hier te zitten en ontspannen. Niet zozeer vanwege de schaduw in de middag en namiddag, maar vanwege de gestalde fietsen vlak naast en rond de zitplekken. Die fietsen zijn van het winkelend publiek en de mensen op de terrassen aan de zonnige noordzijde van de Nieuwestad.

De afgelopen jaren is de openbare ruimte daar steeds meer in beslag genomen door horecaondernemers. Tijdens de covid-pandemie gaf het gemeentebestuur hen toestemming hun terrassen flink uit te breiden om het inkomstenverlies vanwege de verplichte 1,5 meter afstand te compenseren. Maar toen de covid-beperkingen verdwenen, bleven de terrassen even groot. Flinke delen van de noordzijde van de gracht zijn nu permanent in beslag genomen door de horeca en er blijft weinig ruimte over voor mensen die willen genieten van het zonnetje zonder verplicht te zijn tot een consumptie. Zij worden in feite buitengesloten.

Sociale identiteit

Of je voelt dat je behoort tot de in- of out-groep in de samenleving – je ervaren sociale identiteit – hangt af van de mate waarin je sociale of culturele inclusie beleeft. Dat is onder andere afhankelijk van hoe je de openbare ruimte ervaart. Het openbare domein van een stad is niet alleen een plek om te wonen en recreëren of een plek met esthetische waarde, maar  ook een plaats waar bewoners en bezoekers diensten vinden die ze nodig hebben. Omdat de meeste diensten een commercieel karakter hebben, dient een inclusief sociaal beleid ervoor te zorgen dat gebruikers toegang blijven houden tot bepaalde gewenste sociale voorzieningen. De commercialisering van de openbare ruimte creëert steeds meer in- en out-groepen op economische basis.

Er is geen openbare zitgelegenheid aan de zonnige zijde van Nieuwestad

Gemeentelijke openbare ruimte 

De Agenda Binnenstad 2021-2028  van de gemeente Leeuwarden (2021) richt zich op een vitaal en aantrekkelijk stadscentrum. Dat wil zeggen: economische vitaliteit en een aangenaam verblijf voor doelgroepen, onder wie ondernemers, investeerders, bezoekers en bewoners. Er liggen concrete plannen om de openbare ruimte in het gebied Nieuwestad te vergroenen en klimaatadaptief te maken en daarnaast ondernemerschap te stimuleren met een goede balans tussen detailhandel en vrijetijdsvoorzieningen. In het Coalitieakkoord Gemeente Leeuwarden 2022-2026 uit 2022 staat verder dat de gemeente wil investeren in de ontwikkeling van het individu en voorwaarden wil creëren zodat iedereen kan deelnemen en zich geaccepteerd voelt.

Met de tijdelijke verordening dat horecaondernemers hun terrassen mochten vergroten vanwege de pandemie, heeft de gemeente deze groep goed bediend, maar verzuimd vooruit te denken. Door geen einddatum te noemen, heeft de gemeente het probleem van de (on)eerlijke inrichting van de stedelijke openbare ruimte vergroot.

In de Agenda Binnenstad 2021-2028 staat dat Leeuwarden focust op het behoud van een vitaal en aantrekkelijk stadscentrum. De vraag is echter wat de gemeente hieronder verstaat. De huidige aankleding en het gebruik van grote delen van de openbare ruimte voor commerciële activiteiten maken het Leeuwarder stadscentrum niet vitaal of aantrekkelijk voor iedereen. De vele gestalde fietsen rond het openbaar straatmeubilair nodigen niet uit om daar te gaan zitten. Bovendien is er helemaal geen openbare zitgelegenheid aan de zonnige zijde van de Nieuwestad. Wie geen goederen of diensten kan of wil afnemen – lees: geld uitgeven aan een consumptie – wordt onbewust voortdurend geconfronteerd met de economische ambities van de stad. Die groep mensen zal zich steeds vaker buitengesloten voelen.

‘Een goede ruimte nodigt mensen uit’, aldus de Amerikaanse socioloog William Foote Whyte in 1988 in zijn onderzoek naar hoe mensen zich bewegen en gedragen in de openbare ruimte. Dit wil zeggen dat een goede stad rekening houdt met de behoeften van allen en die behoeften omarmt. Waar de gemeente Leeuwarden zich voornamelijk lijkt te richten op de economische behoeften in de stad, zou ze volgens de eigen Agenda Binnenstad beter moeten nadenken over de inrichting van de openbare ruimte, zodat iedereen daar gelijkelijk gebruik van kan maken. 

BRONNEN

• Anderson, B. (2006). Imagined communities – Reflections on the origin and spread of nationalism (Revised edition). Londen, Verso.
• Baldock, J. (2003). On being a Welfare Consumer in a Consumer Society. Social Policy and Society, 2(1), 65-71. DOI: 10.1017/S1474746403001088
• Couch, C. (2016). Urban Planning, An Introduction. Bloomsbury Academic.
• Clarke, J. (2004). Dissolving the Public Realm? The Logics and Limits of Neoliberalism. Journal of Social Policy, 33(1), 27-48.DOI: 10.1017/S0047279403007244.
• Davis, J.B. (2006). Social Identity Strategies in Recent Economics, Journal of Economic Methodology, 13(3), 371-390. DOI:10.1080/135017806009081668.
• Dobson, J. (2022), Public Realm. In B. Giddings & R.J. Rogerson (Eds.), The Future of the City Centre: Global Perspective. New York: Routledge. DOI: 10.4324/9781003141198-12
• Esping-Andersen, G. (1990). The Three Worlds of Welfare Capitalism. Cambridge: Polity Press. 
• Gemeente Leeuwarden, (2021), Agenda Binnenstad 2021-2028. leeuwarden.nl/wp-content/uploads/2022/10/Agenda-binnenstad-2021-2028.pdf
• Gemeente Leeuwarden (2022). Nu investeren in de toekomst; vergroenen, verbinden, verwaarden. Coalitieakkoord Gemeente Leeuwarden 2022-2026. https://www.leeuwarden.nl/wp-content/uploads/2022/10/Coalitieprogramma-…
• Hogg, M.A. (2003). Social Identity. In S. McKeown et al. (Eds.), Understanding Peace and Conflict Through Social Identity Theory (pp.3-17). Cham: Springer. DOI:10.1007/978-3-319-29869-6_1
• Jacobs, M.H. (2006). The production of mindscapes: a comprehensive theory of landscape experience. Dissertatie. Wageningen University. 
• Madanipour, A. (2020). Social Exclusion, Space, and Time. In R.T. Legates e.a. (Eds.), The City Reader (pp. 206-216). New York: Routledge. https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9780429261732/city-rea…
• Putnam, R.D. (2000). Bowling Alone – The Collapse and Revival of American Community. Touchstone Books/Simon & Schuster. doi.org/10.1145/358916.361990
• Stephens, M. (2013). Gender and the GeoWeb: divisions in the production of user-generated cartographic information. GeoJournal, 78(3), 981-996. DOI:10.1007/s10708-013-9492-z
• Tajfel, H. (1974). Social identity and intergroup behaviour. Social Science Information, 13(2), 65-93. https://doi.org/10.1177/053901847401300204 
• Whyte, W.H. (1988) The Design of Spaces. In R.T. Legates e.a. (Eds.), The City Reader (pp. 548-556). New York: Routledge.